وقتی صحبت از تمدنهای بزرگ باستانی میشود، معمولاً ذهن بسیاری از مردم به سمت اهرام مصر، معابد عظیم یونان یا کاخهای باشکوه امپراتوریهای قدیمی میرود. این بناهای عظیم اغلب نمادی از قدرت و شکوه تمدنهای باستانی به شمار میروند. اما در میان قدیمیترین تمدنهای جهان، شهری وجود داشت که مسیر متفاوتی را انتخاب کرده بود؛ شهری که به جای تمرکز بر نشان دادن ثروت و قدرت، بیشتر بر بهبود زندگی روزمره مردم تمرکز داشت.
این سکونتگاه باستانی «موهنجودارو» نام دارد؛ یکی از مهمترین شهرهای تمدن دره سند که هزاران سال پیش در منطقهای ساخته شد که امروز بخشی از استان سند در جنوب غربی پاکستان است. موهنجودارو به معنای «تپه مردگان» است. این شهر در عصر برنز و طی چندین قرن توسعه پیدا کرد و به یکی از پیشرفتهترین مراکز شهری زمان خود تبدیل شد. (این نام را مردم محلی مدتها پس از متروکهشدن شهر به آن داده بودند؛ زمانی که فقط تپهای بزرگ از ویرانههای باستانی باقی مانده بود و کسی دقیقاً نمیدانست این محل زمانی یکی از بزرگترین شهرهای جهان باستان بوده است.)
موهنجودارو حدود ۲۴۰هکتار وسعت داشت و ساختار آن برای زمان خود شگفتانگیز بود. خیابانها بهصورت منظم طراحی شده بودند و شهر دارای محلهبندی مشخص، مراکز عمومی، حمامهای همگانی، انبارهای بزرگ غلات، فضاهای آموزشی و حتی شبکهای پیشرفته برای دفع فاضلاب بود. وجود چنین زیرساختهایی نشان میدهد ساکنان این شهر توجه ویژهای به بهداشت عمومی و نظم شهری داشتهاند؛ موضوعی که در بسیاری از تمدنهای همدوره چندان رایج نبود.
به ریپورت آیافالساینس، اکنون پژوهشی تازه از باستانشناسان دانشگاه یورک نشان میدهد موهنجودارو شاید از نظر اجتماعی نیز با بسیاری از تمدنهای بزرگ جهان باستان تفاوت داشته است. پژوهشگران در این مطالعه روند رشد شهر را بین سالهای ۲۶۰۰ تا ۱۹۰۰ پیش از میلاد، یعنی تا پیش از متروکهشدن اسرارآمیز آن، بررسی کردن کردند.
در حالی که تمدنهایی مانند مصر و یونان باستان منابع خود را صرف ساخت بناهای عظیم و نشان دادنی میکردند، موهنجودارو بیشتر بر زیرساختهای عمومی و زندگی روزمره مردم تمرکز داشت
نتایج حاکی از آن بود که اختلاف اندازه میان خانههای بزرگ و کوچک شهر با گذشت زمان کمتر شده است. در بسیاری از تمدنهای باستانی، رشد شهرها معمولاً همراه با افزایش شکاف طبقاتی بود؛ یعنی گروه کوچکی از ثروتمندان در کاخها و خانههای بزرگ زندگی میکردند و بیشتر مردم در خانههای کوچک و فقیرانه ساکن بودند. اما در موهنجودارو ظاهراً روندی متفاوت رخ داده بود.
پژوهشگران در مقاله خود توضیح میدهند که میزان نابرابری اقتصادی در این شهر از بسیاری از شهرهای همدوره کمتر بوده و حتی در طول زمان نیز کاهش یافته است. آنها نیز متوجه شدند همزمان با کاهش نابرابری، توسعه شهری گستردهای در امتداد خیابانها و محلههای شهر رخ داده بود. این موضوع میتواند نشان دهد که کنترل شهر بیشتر بر توسعه زیرساختها و خدمات عمومی تمرکز داشته است.
برای درک اهمیت یافتهها باید به نحوه رشد بسیاری از تمدنهای باستانی نگاه کرد. در جوامع اولیه نوسنگی، مردم معمولاً زندگی نسبتاً برابری داشتند. شاید رهبران محلی یا گروه کوچکی از افراد قدرتمند وجود داشتند، اما تفاوت طبقاتی هنوز چندان شدید نبود. بسیاری از مردم در خانههایی مشابه زندگی میکردند و حتی گاهی چند خانواده در سکونتگاههای مشترک ساکن بودند.
اما با بزرگتر شدن شهرها و پیچیدهتر شدن حکومتها، قدرت بهتدریج در دست گروه کوچکی متمرکز میشد. این گروه معمولاً کنترل منابع، تجارت و ثروت را در اختیار میگرفت و از آن برای ساخت کاخها، معابد و بناهای عظیم استفاده میکرد. پس، اختلاف میان طبقات اجتماعی بیشتر میشد و بسیاری از مردم عادی در شرایط دشوار زندگی میکردند.
برای مثال، مصر باستان امروز بیشتر با اهرام جیزه، مقبرههای طلایی و معابد باشکوه شناخته میشود. اما این تصویر، زندگی واقعی بیشتر مردم آن دوران را نشان نمیدهد. بیشتر جمعیت مصر باستان کشاورزان و کارگرانی بودند که در خانههای ساده زندگی میکردند. وضعیت مشابهی در بسیاری از تمدنهای مشهور دیگر مانند یونان و روم باستان نیز وجود داشت؛ جایی که بناهای عظیم و مجسمههای باشکوه بیشتر برای نشان دادن قدرت نخبگان ساخته میشد.
موهنجودارو ظاهراً مسیر متفاوتی را انتخاب کرده بود. پژوهشگران معتقدند ساختار اجتماعی و شیوه کنترل این شهر احتمالاً باعث شده منابع به جای صرف پروژههای نشان دادنی، برای بهبود زندگی عمومی مردم استفاده شود.
با بزرگتر شدن شهرها و پیچیدهتر شدن حکومتها، قدرت بهتدریج در دست گروه کوچکی متمرکز میشد
دکتر آدام گرین، نویسنده اصلی پژوهش از گروه باستانشناسی و گروه محیط زیست و جغرافیای دانشگاه یورک، میگوید موهنجودارو اغلب به خاطر چیزهایی که ندارد مشهور است؛ برای مثال در این شهر خبری از کاخهای سلطنتی عظیم، آرامگاههای پر از طلا یا مجسمههای بزرگ فرمانروایان نیست. اما در عوض، دارای زیرساختهایی پیشرفته و سازمانیافته بود که زندگی روزمره مردم را آسانتر میکرد.
مردم موهنجودارو به جای ساخت معابد غولپیکر یا مقبرههای مجلل، منابع خود را صرف ایجاد شبکههای فاضلاب آجری، خیابانهای منظم و امکانات عمومی کرده بودند. نیز شواهد نشان میدهد این امکانات در اختیار بخش بزرگی از جامعه قرار داشت و محدود به طبقهای کوچک از ثروتمندان نبود.
پژوهشگران تأکید میکنند موهنجودارو جامعهای کاملاً برابر و بدون شکاف طبقاتی نبوده، اما ساختار اجتماعی آن احتمالاً از بسیاری از تمدنهای همدوره متعادلتر بوده است. به گفته آنها، تمدن دره سند نشان میدهد یک جامعه شهری میتواند هم پیشرفته و خلاق باشد و هم منابع را عادلانهتر توزیع کند؛ موضوعی که شاید یکی از دلایل شکوفایی طولانی این شهر بوده باشد. بااینحال، هنوز مشخص نیست چرا موهنجودارو حدود ۱۹۰۰ پیش از میلاد متروکه شد. پژوهشگران تغییرات اقلیمی، مشکلات اقتصادی و جابهجایی جمعیت را از دلایل احتمالی میدانند.
پژوهش در ژورنال Antiquity منتشر شده است.
