سیاره زهره سالهاست به عنوان یکی از مرموزترین دنیاهای منظومه شمسی شناخته میشود؛ سیارهای که از نظر اندازه و ساختار به زمین شباهت دارد اما سطح آن به جهنمی سوزان تبدیل شده است. ابرهای ضخیم و دمای بسیار بالا باعث شدهاند دیدن مستقیم سطح این سیاره تقریباً غیرممکن باشد و بسیاری از رازهایش همچنان پنهان بماند.
اکنون پژوهشی تازه با بررسی کردن دادههای راداری قدیمی، سرنخی هیجانانگیز از دنیای زیر سطح زهره ارائه داده است؛ نشانههایی از یک غار عظیم که میتواند تصویر ما از تاریخ آتشفشانی این سیاره را تغییر دهد.
لورنزو بروزونه از دانشگاه ترنتو و یکی از نویسندگان مطالعه، میگوید دانش ما درباره زهره هنوز بسیار محدود است و تاکنون هیچگاه نتوانستهایم فرایندهای زیر سطح این «سیاره همزاد زمین» را مستقیماً دیدن کنیم. به گفته او، شناسایی یک حفره آتشفشانی اهمیت زیادی دارد، زیرا بسیاری از نظریهها درباره وجود چنین ساختارهایی سالها فقط در حد فرضیه بودهاند و اکنون برای نخستینبار شواهد واقعی به دست آمده است.
دانشمندان مدتهاست حدس میزنند که زهره دارای تونلهای گدازهای است. این تونلها زمانی شکل میگیرند که جریان گدازه در سطح سیاره جاری میشود و لایه بیرونی آن سرد و سخت میشود، اما گدازه داغ درون آن به حرکت ادامه دادن میدهد. وقتی جریان گدازه متوقف میشود، یک تونل توخالی در زیر سطح باقی میماند. در زمین و مریخ چنین ساختارهایی دیده شده و حتی برخی از آنها به عنوان مکانهای بالقوه برای استقرار انسان در آینده پیشنهاد شدهاند، زیرا میتوانند از تابشهای خطرناک و دمای شدید محافظت کنند.
سطح زهره سرشار از عوارض آتشفشانی است. دانشمندان تخمین میزنند که ممکن است دهها هزار آتشفشان در این سیاره وجود داشته باشد. دشتهای وسیع آتشفشانی و کانالهای طولانی گدازهای در سراسر سطح آن دیده میشود و حتی برخی پژوهشها نشانههایی از فعالیت آتشفشانی نسبتاً جدید را ریپورت کردهاند. با وجود این، تا امروز هیچ مدرک مستقیمی از وجود تونلهای گدازهای در زهره در دست نبود. نیز مشخص نبود گرانش کمی ضعیفتر زهره و جو بسیار متراکم آن چه تأثیری بر شکلگیری این تونلها دارد.
دیدن سطح زهره کار بسیار دشواری است. این سیاره همیشه زیر لایهای ضخیم از ابرهای سولفور و دیاکسیدکربن پنهان شده است. این ابرها گرمای خورشید را به دام میاندازند و باعث میشوند دمای سطح زهره به بیش از ۴۶۵ درجه سانتیگراد برسد؛ آنقدر داغ که میتواند فلز سرب را ذوب کند. به همین دلیل، دوربینهای معمولی نمیتوانند سطح این سیاره را ببینند.
اما رادار میتواند از میان این ابرها عبور کند. به ریپورت فیوچریسم، پژوهشگران در مطالعه به سراغ دادههای قدیمی فضاپیمای «ماژلان» ناسا رفتند؛ مأموریتی که بین سالهای ۱۹۹۰ تا ۱۹۹۲ با استفاده از رادار دهانه ترکیبی (SAR) از سطح زهره نقشهبرداری کرده بود. در این روش، امواج رادیویی به سطح سیاره فرستاده و زمان برگشت آنها اندازهگیری میشود. با تحلیل این سیگنالها میتوان نقشهای دقیق از شکل و ناهمواریهای سطح سیاره تهیه کرد.
دانشمندان در دادهها به دنبال نشانههایی از فروریزشهای موضعی سطح بودند. چنین فروریزشهایی معمولاً زمانی رخ میدهند که سقف یک تونل گدازهای فرو میریزد و سوراخی روی سطح ایجاد میکند. در زمینشناسی به این سوراخها «اسکایلایت» گفته میشود. تیم پژوهشی از یک روش تصویربرداری ویژه برای شناسایی کانالهای زیرزمینی نزدیک این نقاط استفاده کرد.
قطر تونل زیرزمینی شناسایی شده در سیاره زهره حدود یک کیلومتر برآورد شده که از نمونههای مشابه در زمین و مریخ بزرگتر است
نتیجه بررسی کردنها نشان داد که در منطقهای به نام «نیکس مونس» یک کانال بزرگ زیرزمینی هست. نیکس مونس یک آتشفشان سپری عظیم است که حدود ۳۶۰ کیلومتر عرض دارد. پژوهشگران معتقدند این کانال در واقع یک تونل گدازهای بسیار بزرگ است. قطر این تونل حدود یک کیلومتر برآورد شده که از نمونههای مشابه در زمین و مریخ بزرگتر است و با پیشبینیهای قبلی دانشمندان همخوانی دارد.
بااینحال، دادههای موجود تنها اجازه میدهند بخشی از این حفره که نزدیک به دهانه فروریزش است اندازهگیری شود. اما بررسی کردن شکل زمین اطراف و وجود گودالهای مشابه دیگر نشان میدهد این تونلهای زیرزمینی احتمالاً دستکم تا ۴۵ کیلومتر امتداد دارند. برای تایید قطعی این فرضیه و یافتن تونلهای بیشتر، به تصاویر و دادههای راداری با وضوح بالاتر نیاز است.
این کشف گامی مهم در شناخت سیارهای است که اغلب «خواهر دوقلوی زمین» نامیده میشود، اما در واقع یکی از خشنترین محیطهای منظومه شمسی را دارد. مطالعه این تونلهای گدازهای میتواند به دانشمندان کمک کند تاریخ آتشفشانی زهره را بهتر بفهمند و سرنخهای تازهای درباره تکامل سیارات سنگی به دست آورند.
پژوهش در ژورنال Nature Communications منتشر شده است.
